Waarom veroorzaakt de mens zóveel lijden?

Top 10 van de grootste rampen van het afgelopen decennium

Iedereen worstelt weleens met de vraag: Als er een almachtige en goede God bestaat, waarom laat hij dan zoveel lijden toe? Een begrijpelijke en herkenbare vraag bij het zien van pijn. Maar vragen we ons ook wel eens af waarom we elkaar als mensen zoveel pijn aan doen? Negen van de tien meest ontwrichtende rampen van het afgelopen decennium waren direct te wijten aan menselijk handelen en nalaten. Waarom laten ‘we’ dit gebeuren? Wat kan ik, wat kan jij doen?

“De wereld is in beroering”, stelde secretaris-generaal van de VN António Guterres deze week tijdens zijn nieuwjaarsrede. “En deze onrust dreigt uit de hand te lopen.” De wereld kon dit nieuwe decennium inderdaad nauwelijks slechter beginnen. Dreigende escalatie in het Midden-Oosten, gevaarlijk groeiend terrorisme in Afrika, de gevolgen van de klimaatveranderingen en de enorme vluchtelingencrisis in Venezuela zijn nog maar een paar voorbeelden van oorzaken van diepgaand menselijk lijden. Guterres herinnert de wereldleiders aan het “verschrikkelijke menselijke lijden door oorlogen” dat moet stoppen.

Tsunami
Het leed in deze wereld is inderdaad zeer groot. Via mijn ZOA-collega’s bereiken mij verschrikkelijke verhalen. Hoe complete dorpen in Nigeria worden afgeslacht, hoe een vermagerd kind sterft van de honger door de oorlog in Jemen, de kansloze jeugd in het verscheurde Midden-Oosten… Het nieuwe decennium begint helaas waar het oude gestopt is. Van de afgelopen tien jaar maakte ZOA een top 10 van de grootste humanitaire rampen. De burgeroorlog in Syrië prijkt bovenaan: naar schatting een half miljoen doden en meer dan 6 miljoen vluchtelingen.

Een decennium eerder (2000-2009) werd een dergelijke lijst aangevoerd door de Tsunami van 2004 met 230.000 doden. Deze plotselinge en zeer dodelijke ramp riep geloofsvragen op, ook in deze krant: Hoe kon God dit toelaten? Hoe kon deze wrede golf neerdalen op goeden en kwaden, gelovigen en ongelovigen?

Decennium top 10

Slow Motion
Met de lijst van het afgelopen decennium verstomt deze vraag. In de top 10 over de afgelopen tien jaar staat de enige natuurramp op plaats 4: de aardbeving van 2010 in Haïti. Met 200.000 doden en 1,5 miljoen daklozen een verschrikkelijke ramp. Maar het is een uitzondering in de lijst die verder wordt beheerst door rampen die door mensen zijn veroorzaakt – of voorkomen hadden kunnen worden. Alleen al de man-made crisis in Syrië maakte meer dan twee keer zoveel dodelijke slachtoffers als de Tsunami. Anders dan natuurrampen voltrekken deze ‘menselijke’ crises zich in slow motion en zie je de werkelijke impact pas bij een lijst met de totalen van tien jaar. Een natuurramp is mediageniek, maar een langslepend conflict verliest de aandacht van de media. Als de camera’s weg zijn gaat het lijden echter onverminderd door.

‘De mens’
In onze westerse wereld benadert ‘de mens’ de positie en eigenschappen die ooit aan God werden toegeschreven. ‘De mens’ is intrinsiek goed (de meeste mensen deugen – volgens Rutger Bregman) en vrijwel almachtig (technisch kunnen we bijna alles). Maar waar God bij eerdere rampen ter verantwoording werd geroepen, lijdt het geloof in ‘de mens’ nauwelijks onder al dit leed.
Wat is ‘de mens’? Het lijkt een abstract begrip. Te groot om je aangesproken te voelen. Toch maken jij en ik deel uit van de mensheid die dit leed veroorzaakt en laat gebeuren. Wij zijn medeverantwoordelijk voor dit menselijk falen. Ik durf daarmee zelfs te spreken van collectieve schuld. Ook al beschouwen wij onszelf niet als de daders van dit lijden: wij vuren geen kogels of raketten af. Wij zijn geen dictators, beulen of kampcommandanten. Wij zijn geen wereldleiders die aan de tafel van de VN zitten of invloed kunnen uitoefenen om leed te voorkomen.

Jij
Toch mag je jouw invloed niet onderschatten. Hoe hoger het niveau van democratie en welvaart hoe groter je stem in deze wereld. Daarom drie tips hoe jij, beste medemens, je verantwoordelijkheid kunt nemen om deze wereld een beetje beter te maken:

  1. Elk volk – zeker in een democratie – krijgt de leiders die het verdient. Wees zuinig op je stem. Raak politiek betrokken. Word lid van een politieke partij of een maatschappelijke organisatie die jouw geluid versterkt. En maak je zo sterk voor politieke druk op wereldleiders om het geweld te stoppen;
  2. Jouw welvaart zet mensenlevens op het spel. Consumeren leidt tot broeikasgassen. In landen waar ZOA werkt – bijvoorbeeld Afghanistan, het Midden-Oosten en in de hoorn van Afrika – merken we dat klimaatverandering zowel droogte als wateroverlast veroorzaakt. Daardoor ontstaan honger, vluchtelingenstromen en conflicten. Daarnaast hebben we voor onze luxeproducten zeldzame grondstoffen nodig die de natuur en de bevolking kapotmaken. Mensen worden uitgebuit in de mijnen en er worden zelfs oorlogen gevoerd om de grond waar die bodemschatten liggen. Met je koopgedrag kan je het lijden in de wereld beïnvloeden;
  3. Bepaal zélf welk nieuws je volgt en laat je minder leiden door wat je wordt voorgeschoteld. De mainstream media (kranten, radio en TV) hebben moeite om aandacht te blijven vragen voor langdurige conflicten. Ze doen hun best, maar onder druk van kijkcijfers of nieuwsurgentie verdwijnen die verhalen vaak naar de achtergrondpagina’s of documentaires buiten prime time. Gelukkig hoef je je niet door deze redactionele keuzes te laten leiden. Jij bepaalt tegenwoordig zelf wat je wilt zien en wanneer. Stel je eigen nieuwspakket samen. Video’s en verhalen worden gemaakt op basis van clicks. Vraag via jouw kijk-/leesgedrag oprechte journalistieke aandacht voor de langslepende conflicten en deel jouw betrokkenheid met anderen.

En natuurlijk, zolang onze invloed nog niet het gewenste resultaat heeft: steun hulporganisaties om het lijden te verlichten en voorkomen. Want dat lijden in de wereld, dat laat jij toch niet zomaar toe?

Dit artikel verscheen eerder in het Nederlands Dagblad. Het is geschreven door KlaasJan Baas, woordvoerder van ZOA.