Overslaan en naar de inhoud gaan
Geloven in een betere wereld

Podcast: verdwijnt ontwikkelingshulp in een bodemloze put?

Dictators rijden in dikke Mercedessen van óns belastinggeld. Het maakt mensen afhankelijk. En waarom verdienen directeuren zoveel? Over ontwikkelingshulp bestaan stevige meningen. Maar kloppen die ook? In deel 5 van de ND-podcastserie Geloven in een betere wereld gaat de woordvoerder van ZOA hier dieper op in. ‘Alle vragen mogen gesteld worden. Maar dit zijn geen vragen, dit zijn stellingen.’

Luister nu

De podcastserie Geloven in een betere wereld is een initiatief van Prisma (de vereniging van christelijke ontwikkelings- en zendingsorganisaties) in samenwerking met het Nederlands Dagblad. In vijf afleveringen worden lastige vragen gesteld en beantwoord over ontwikkelingssamenwerking en specifiek het werk van christelijke organisaties. Daarin komen vragen aan de orde als: wie is eigenlijk onze naaste die we zouden moeten helpen? Wat doen christelijke hulporganisaties anders? Is zending nog van deze tijd, of juist andersom: zou hulp niet altijd gepaard moeten gaan met het delen van het evangelie?

In het vijfde en laatste deel gaat de podcastpresentator Marien Korterink in op moeilijke vragen en stevige meningen over ontwikkelingshulp. Samen met Simone Schoemaker (manager fondsenwerving en communicatie bij Red een Kind) gaat KlaasJan Baas (als woordvoerder van ZOA) zo eerlijk mogelijk in op de moeilijke dilemma’s en misverstanden in dit werk. Want, zo zegt KlaasJan: "Het zijn vragen en gevoelens die mij zelf ook wel eens bekruipen. Dus ik begrijp ze helemaal."

KlaasJan Baas

Mythe 1: Het geld verdwijnt bij corrupte regimes

"Ik zou de laatste zijn die zegt dat alle regimes in Afrika democratisch, transparant en eerlijk zijn", zegt Schoemaker. "Maar het geld dat aan ons wordt gegeven, gaat niet naar een regime." Red een Kind zet er projecten mee op, samen met lokale partners, en controleert wat ermee gebeurt.

Baas legt uit dat er verschillende geldstromen zijn. Giften aan organisaties als ZOA en Red een Kind gaan vaak direct naar de hulp zelf, zoals goederen en voorzieningen. "Wij hebben toestemming van een overheid nodig. Maar we betalen geen smeergeld om ergens binnen te mogen komen. Daar hebben we onze eigen rode lijnen voor." Geld dat rechtstreeks van overheid naar overheid gaat, is maar een klein deel van het budget van het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking en staat los van organisaties als ZOA en Red een Kind. Ook daarop zitten strenge controles.

En die dictators in dikke Mercedessen? "Die rijden er echt", zegt Baas. "Maar dat geld halen ze vaak bij hun eigen bevolking weg, of ze krijgen smeergeld van bedrijven. Dat heeft niets met ontwikkelingsgeld te maken."

Mythe 2: Hulp maakt afhankelijk

Volgens Schoemaker hoort die gedachte bij een ouderwets beeld van hulp. Toch gaat het soms nog mis. Onlangs zag ze in Congo scholen die leegstonden. Een andere organisatie had ze gebouwd zonder de gemeenschap erbij te betrekken. "Die organisatie is weg, en het project valt om."

Red een Kind doet het daarom anders, zegt ze. "Vanaf het begin vraag je: wat is hier nodig, wat willen jullie? Het is jullie project, niet het onze." Na vijf tot zeven jaar vertrekt de organisatie. "Het gaat verbluffend vaak goed. Mensen willen helemaal niet afhankelijk zijn. Ze willen vooruit en verantwoordelijkheid nemen. Ze hebben alleen even een zetje nodig."

Baas maakt onderscheid tussen twee fases. "In de eerste fase zijn mensen afhankelijk van je, dat is zo. Iemand een hengel geven in plaats van een vis is best wreed als hij uitgehongerd voor zijn hutje zit." Daarna begint het werk richting zelfstandigheid.

Een vrouw en haar kind

Mythe 3: Er blijft te veel geld aan de strijkstok hangen

Toen Baas ruim acht jaar geleden bij ZOA begon, schreef hij in een persbericht dat er weinig ‘aan de strijkstok was blijven hangen’. Hij werd direct teruggefloten. "Alles wat je niet direct aan hulp besteedt, is nog geen strijkstok." Zo kost ook het vertellen van verhalen geld, net als advertenties, salarissen en het aansturen van het werk vanuit Nederland. Van elke euro gaat bij ZOA 94 cent naar de hulp zelf. Dat dit percentage zo hoog kan zijn, komt mede door de vrijwilligers, onder wie meer dan 12.000 collectanten.

Ook het salaris van de directeur levert vaak vragen op. Schoemaker begrijpt dat, maar vraagt mensen naar het hele verhaal te kijken. Een directeur van een internationale organisatie heeft veel verantwoordelijkheid, in landen met grote veiligheidsrisico’s. De salarissen zijn gebonden aan afspraken. De directeur van Red een Kind geeft bovendien 10 procent van zijn salaris terug als gift.

Baas wijst op de risico’s. ZOA heeft meer dan duizend medewerkers, in landen als Zuid-Sudan, Syrië, Oekraïne, Myanmar en Oost-Congo. ‘Waar geen mens voor zijn lol heen gaat.’ Medewerkers worden soms beschoten. ‘Die beslissingen wil je in handen leggen van mensen met veel ervaring die echt goed zijn.’

ZOA medewerker in Oekraïne

Beide organisaties worden intern en extern gecontroleerd, onder meer met de keurmerken CHS en ISO, CBF en de ANBI-status. "Dat is geen werk op de achterkant van een bierviltje", zegt Schoemaker.

Mythe 4: Er verandert toch nooit iets

Schoemaker wil vooral dat dit idee verdwijnt. "We halen mineralen, olie en grondstoffen uit Afrika. We hebben oneerlijke handelssystemen. Landen betalen rente op leningen die ze nooit kunnen aflossen. En dan zeggen we tegen hulporganisaties: lossen jullie het maar op." In de eigen projecten ziet ze wel degelijk verandering.

Natuurlijk mislukt er ook weleens iets. Red een Kind meldt dat elk jaar zelf in de rapportages. ‘We willen geen halleluja-verhaal vertellen’, zegt Schoemaker. Bij ZOA hoort tegenslag bij het werk, zegt Baas. Zuid-Sudan bestaat vijftien jaar en kent bijna die hele tijd een burgeroorlog, met daar bovenop overstromingen. ‘Dan denk ik weleens: stopt het dan nooit?’

Stoppen omdat het te moeilijk wordt, is voor ZOA geen optie, zegt hij. "Dat is waarom wij bestaan." Hij vergelijkt het met de brandweer. "We zeggen toch ook niet: de overheid pompt al jaren miljoenen in de brandweer en nog steeds is er brand." Moed haalt hij uit wat mensen zeggen als hij hen bezoekt. "Dankzij jullie voelen we dat we er niet alleen voor staan. Dat horen we heel veel terug." Hij ziet het werk als een klein lichtje in een donkere kamer. "Wij zijn niet geroepen om de wereld te redden. Dat is al lang gebeurd. Wij mogen een stukje meelopen."

Jongen bij een waterpomp

Schoemaker haalt haar hoop uit kinderen. In Congo zag ze een veilige plek voor kinderen, niet meer dan een tent, midden in een gebied met geweld en honger. ‘Kinderen gaan heel snel weer spelen en zingen. Ze zijn ontzettend veerkrachtig.’ Ze denkt ook vaak terug aan een gesprek met een collega in Zuid-Sudan. Ze vroeg hem hoe hij het volhield tussen alle ellende. ‘Hij zei: wij zijn hier niet om de wereldproblemen op te lossen. Wij zijn hier om kinderen te helpen.’

Geloven in een betere wereld

Waar kun je de podcast luisteren?

Geloven in een betere wereld is een podcastserie van Prisma in vijf afleveringen. Presentator Marien Korterink gaat daarin in gesprek met mensen uit de ontwikkelingssamenwerking. Dit gesprek met Red een Kind en ZOA is de vijfde en laatste aflevering. 

Luister de podcast nu