Regelmatig wordt Groningen opgeschrikt door een aardschok die het gevolg is van de jarenlange gaswinning. Maar de echt grote en allesverwoestende aardbevingen gaan aan Nederland voorbij. Wat gebeurt er eigenlijk onder de grond? Kun je een aardbeving voorspellen? En wat helpt om slachtoffers te voorkomen? We stelden onze vragen aan seismoloog Hanneke Paulssen.
1. Hoe ontstaan aardbevingen?
De aarde bestaat uit grote platen. Die platen bewegen langzaam ten opzichte van elkaar. Op plekken waar de platen elkaar raken, kan spanning ontstaan. Soms wordt die spanning zo groot dat de aardlaag plotseling verschuift. Op dat moment ontstaat een aardbeving.
Een duidelijk voorbeeld is de westkust van Zuid-Amerika. Daar schuift de Nazca-plaat langzaam onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Door die beweging bouwt spanning op in de aardkorst. Als die spanning plotseling vrijkomt, ontstaat een aardbeving.
.svg)
2. Waar komen aardbevingen voor?
Zware aardbevingen komen vooral voor in gebieden waar aardplaten elkaar raken. Dat zijn bijvoorbeeld delen van Azië, Zuid-Amerika, Midden-Amerika en het Middellandse Zeegebied. Ook landen als Indonesië, Nepal, Turkije, Syrië, Marokko en Myanmar liggen in gebieden waar aardbevingen kunnen voorkomen.
In Nederland merken we soms lichte bevingen, bijvoorbeeld in Groningen. Die hebben vooral te maken met gaswinning. De grote, allesverwoestende aardbevingen zoals in andere delen van de wereld komen in Nederland gelukkig niet voor.
3. Voorbeeld: Wat gebeurde er bij de aardbevingen op Lombok?
Lombok ligt in een gebied met veel breuken in de aardkorst. Je kunt de korst daar zien als een soort kreukelzone. Op 5 augustus 2018 vond een aardbeving plaats op één van die breuken. Later die maand, op 19 augustus, volgde opnieuw een beving. Die vond plaats op een ander breukvlak.
Waarschijnlijk hebben de eerste beving en de naschokken daarna bijgedragen aan de tweede beving. Dat laat zien hoe ingewikkeld aardbevingen zijn. Eén beving kan de spanning in de aarde veranderen, waardoor er op andere plekken opnieuw beweging ontstaat.
4. Wat zijn naschokken?
Als er een aardbeving plaatsvindt verschuift het gesteente langs een breukvlak. Het gesteente eromheen verschuift echter niet maar ondervindt wel een verandering van de spanning. Deze spanningsverandering kan wel een nieuwe, meestal kleinere, aardbevingen veroorzaken. Die noem je de naschokken van een aardbeving.
Naschokken kunnen nog weken of maanden doorgaan. Het is niet te voorspellen wanneer ze stoppen. Dat maakt de periode na een aardbeving extra spannend voor mensen in het getroffen gebied. Een gebouw dat al beschadigd is, kan door een naschok alsnog instorten.
5. Voorschokken? Wat zijn dat?
Ja, soms zijn er kleinere bevingen vóór een grote aardbeving. Die noemen we voorschokken. Maar het lastige is: je weet pas achteraf of een lichte beving echt een voorschok was.
Niet elke kleine beving betekent dat er een grote aardbeving aankomt. Soms gebeurt er daarna helemaal niets. Daarom zijn voorschokken niet bruikbaar om precies te voorspellen wanneer een grote aardbeving plaatsvindt.
6. Kun je een aardbeving voorspellen?
Nee, een aardbeving is niet precies te voorspellen. We weten waar de kans op aardbevingen groter is, maar niet wanneer een aardbeving precies zal gebeuren. Dat komt onder andere doordat aardbevingen diep in de aarde ontstaan. Vaak gebeurt dat tientallen kilometers onder het oppervlak. We kunnen daar niet precies meten wat er op elk moment gebeurt.
Wetenschappers kunnen dus wel risicogebieden in kaart brengen. Dat is belangrijk voor veiligheid en voorbereiding. Maar het exacte moment, de plek en de kracht van een aardbeving blijven onvoorspelbaar.
7. Een tijdje geleden hoorde ik over ‘early warning systems’, wat zijn dit?
Op sommige plekken in de wereld bestaan systemen die een aardbeving heel snel opmerken. Zulke systemen heten early warning systems. Ze voorspellen een aardbeving niet, maar meten de eerste trillingen zodra de beving begint. Daarna kunnen ze een waarschuwing geven voordat de zwaarste trillingen aankomen. Dat geeft mensen soms een paar seconden tot enkele tientallen seconden om te reageren.
